Phê bình sách: Reviews of academic and scholarly books

[dinhcongbang]

Các anh chị thân mến,

Phê bình sách là một hoạt động thường xuyên của nghiên cứu sinh vì đây là một hoạt động và kỹ năng cần thiết của tất cả các PhDs. Mục này được mở ra nhằm tập trung tất cả những bài phê bình sách được viết bởi các thành viên VietPhD trong tất cả các lĩnh vực khác nhau.

Không có một qui chuẩn bắt buộc nào đối với nội dung và hình thức của một bài phê bình. Tuy nhiên VietPhD trông đợi những bài viết có chất lượng, hướng tới cộng đồng, và gợi mở những triển vọng phát triển cho tương lai.

Rất mong quí anh chị tham gia đóng góp,

Thân mến

ĐCB.

===

How to Write Book Reviews for Michael Kucher's Classes at UWT

Writing a book review

[dinhcongbang]

“Looking for Information: A Survey of Research on Information Seeking, Needs, and Behavior”
Tác giả: Donald O. Case
Chuyên ngành: Khoa học Thông tin (Information Science - KHTT)
Chủ đề: Hành vi Tìm kiếm Thông tin (Information Seeking Behavior – HVTKTT)
Tái bản lần thứ 2, 2006, NY: Academic Press. ISBN: 978-0123694300

Từ khóa
information science, information seeking behavior, information need, research model, social science theory, research method, paradigm.

Đôi lời về tác giả
Giáo sư Donald O. Case (Donald O. Case Home) là một tên tuổi trong ngành KHTT, hiện ông là giáo sư tại College of Communication and Information Studies trường University of Kentucky. Ông có bằng tiến sỹ về truyền thông (communication) từ Đại học Stanford, đã từng giảng dạy trên 10 năm tại trường đại học UCLA trước khi về Kentucky. Những nghiên cứu của ông có thể được xếp chung vào ngạch tin học cộng đồng (community informatics), một trong những phạm vi nghiên cứu lớn của KHTT. Tuy không phải là một trong những giáo sư có nhiều nghiên cứu nhất trong ngành, trong nhiều năm liền và hiện thời Case đã đăng bài trên những tạp chí nghiên cứu đứng đầu của ngành KHTT như Journal of the American Society for Information Science and Technology, Information Processing and Management, Journal of Information Science, Library and Information Science Research, Library Quarterly, và Information Research. Với giải thưởng “Best Information Science Book of 2004”, có thể nói cuốn sách “Looking for Information…” hiện là đỉnh cao trong sự nghiệp khoa học của Case.

Nhận xét chung
Đây là một cuốn sách dành cho sinh viên cao học và nghiên cứu sinh tiến sỹ ngành KHTT và những ai quan tâm nghiên cứu HVTKTT của con người. Hiện tại, đây có thể coi là cuốn sách tóm lược đầy đủ nhất về chủ đề HVTKTT trong ngành KHTT, vì thế rất phù hợp với những người mới bắt tay vào tìm hiểu nghiên cứu cũng như những ai đang cần một cuốn sách căn bản trong lĩnh vực này để tham khảo. Trong lần tái bản thứ hai này tác giả đã cập nhật thêm hàng trăm nghiên cứu mới nhất diễn ra từ năm 2002 đến năm 2006, đưa tổng số tài liệu tham khảo lên trên 1000 mục.

Viết theo kiểm cẩm nang, cuốn sách vừa đề cập đến những khái niệm căn bản của HVTKTT như các định nghĩa khác nhau của thông tin, nhu cầu thông tin (information need), tìm kiếm thông tin (information seeking), vừa giới thiệu những mô hình (model), thuyết (theory), và phương pháp (method) đang được dùng để nghiên cứu HVTKTT. Tiếp theo, cuốn sách tổng hợp kết quả nghiên cứu HVTKTT theo các phân loại xã hội khác nhau của người sử dụng thông tin. Trong chương cuối cùng, tác giả đúc rút những bài học trong nghiên cứu, tổng hợp và phân tích những phê phán hiện thời về HVTKTT và gợi mở những chiều hướng nghiên cứu trong tương lai. Phần phụ lục B, tác giả lướt lại qua các chương và liệt kê những câu hỏi vừa có tính tổng hợp vừa có tính gợi mở để người đọc có thể tự đào sâu thêm và tìm đọc những nghiên cứu liên quan.

Không chỉ là một cuốn sách cẩm nang và tổng hợp, Looking for information… còn chứa đựng những phân tích và đúc rút rất sâu sắc của tác giả, từ đó giúp người đọc có thể đi xa hơn những gì đang có trong những nghiên cứu hiện thời. Ví dụ trong phần 13.3.1, bắt đầu từ trang 326, tác giả rút ra 8 bài học từ những kết quả nghiên cứu hiện tại của HVTKTT; hay như sự lựa chọn 6 mô hình tìm kiếm thông tin bắt đầu từ mục 6.1.2 trang 132, và so sánh giữa chúng trong mục 6.2.8 từ trang 138, làm cho người đọc thấy rõ được sự khác biệt giữa các cách tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu HVTKTT, từ đó có thể nhanh chóng áp dụng và vấn đề mà họ đang quan tâm.

Looking for information nên được coi là cuốn sách “must read” cho tất cả sinh viên cao học và nghiên cứu sinh về HVTKTT trong ngành KHTT.

Tóm tắt nội dung và một số điểm nổi bật
Cuốn sách đề cập đến hầu hết những khái niệm rất căn bản của HVTKTT trong ngành KHTT, vì thế người đọc có thể được trang bị một cái nhìn tổng quát về lĩnh vực này. Thêm nữa, cách viết và từ vựng của tác giả dễ hiểu và không quá hàn lâm, cộng với cấu trúc sáng sủa và có tổ chức, làm cho người đọc chưa có kinh nghiệm không bị bất ngờ, đặc biệt là những độc giả không dùng tiếng Anh là tiếng mẹ đẻ.

Trong chương 2 tác giả đã mô tả 5 tình huống tìm kiếm thông tin trong cuộc sống hàng ngày, bao gồm tìm mua xe hơi, tìm thông tin trong thư viện, đánh độ đua ngựa, tìm hiểu luật pháp, và tìm hiểu về bệnh ung thư. Với mô tả chi tiết hành vi và tiến trình ra quyết định của người tìm kiếm thông tin trong 5 tình huống trên người đọc hiểu rõ hơn nội dung, phạm vi, và ý nghĩa của nghiên cứu HVTKTT cả trong phạm vi khoa học xã hội lẫn đời thường.

Các 3, 4, và 5 là phần giới thiệu chi tiết và phân tích các định nghĩa căn bản về HVTKTT và những khái niệm liên quan. Các chương này có thể coi là khó đọc nhất đối với những độc giả mới bắt đầu vì nó động đến những khái niệm tuy rất cơ bản nhưng cũng vẫn còn gây tranh cãi hay đang có những cách hiểu khác nhau trong ngành KHTT. Tình trạng này có một phần nguyên nhân từ tính chất đa ngành (interdisciplinary) của KHTT và sự phát triển nhanh chóng của các phương tiện và hiện tượng thông tin trong thực tiễn xã hội.

Các chương 6, 7, 8, và 9 giới thiệu về các mô thức (paradigm), thuyết (theory), mô hình (model), và phương pháp (method) trong nghiên cứu HVTKTT. Đây là một phần rất quan trọng và bổ ích ngay cả đối với những người đã có kinh nghiệm nghiên cứu. Hầu hết sinh viên các ngành khoa học xã hội khi mới bắt đầu đều gặp phải một số khó khăn phân biệt những khái niệm này và cách áp dụng cụ thể của chúng vào trong nghiên cứu thực tiễn. Một nguyên nhân khác của sự khó khăn này là do ngay cả một số cuốn sách chuyên về phương pháp nghiên cứu trong khoa học xã hội cũng không đề cập cặn kẽ và phân biệt rõ ràng 4 công cụ nghiên cứu trên. Nếu như đang gặp phải khó khăn trên, bạn đọc sẽ tiết kiệm được rất nhiều thời gian bằng cách đọc kỹ 4 chương này.

Các chương 10, 11, và 12 điểm lại quá trình lịch sử và tổng hợp kết quả nghiên cứu HVTKTT trong những phân loại xã hội của người sử dụng thông tin. Tác giả hầu hết chỉ dùng những nghiên cứu từ thập kỷ 80 đổ lại, một phần ba số nghiên cứu được tiến hành trong những năm 2000. Cách tiếp cận này của tác giả có hai ý nghĩa, một mặt tác giải cho rằng những nghiên cứu cũ là lệch hướng vì thường tập trung vào hệ thống thông tin hay môi trường tìm kiếm thông tin thay vì chú trọng vào chính người sử dụng thông tin; mặt khác, tác giả ngụ ý rằng triển vọng và định hướng tương lai của nghiên cứu HVTKTT phụ thuộc nhiều vào hiện tại và tương lai hơn là quá khứ. Cách làm này cho thấy HVTKTT nói riêng và KHTT nói chung hiện vẫn là những lĩnh vực khoa học đang phát triển và tiếp tục định hình.

Chương 13 tổng hợp những phê phán của các tác giả trụ cột trong ngành KHTT về nghiên cứu HVTKTT. Phụ lục A điểm lại những khái niệm quan trọng nhất trình bày trong cuốn sách, và phụ lục B điểm qua các chương với những câu hỏi để người đọc tự bàn luận và tiếp tục tự đào sâu vấn đề.

Những điểm cần bổ xung
Tuy chỉ cách nhau 4 năm, lần tái bản thứ hai này đã không theo kịp một số trào lưu công nghệ và mạng xã hội bùng nổ nhanh chóng trong vài năm gần đây. Sử dụng các công cụ tìm kiếm thông tin từ internet (internet search engine), các phương tiện thông tin vô tuyến cầm tay (wireless handheld device), mạng xã hội (social web), thực tại ảo (virtual reality), và các hiện tượng xã hội-công nghệ (sociotechnical phenomena) tương tự đang ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi tìm kiếm và sử dụng thông tin của cá nhân và cộng đồng. Cuốn sách rõ ràng còn thiết sót trong phạm vi này.

Có thể thấy rõ tác giả viết cuốn sách này hướng tới độc giả Mỹ-Âu chứ không phải là bạn đọc quốc tế. Các ví dụ về 5 tình huống tìm kiếm thông tin là những hoạt động của cuộc sống đô thị phát triển của Tây phương chứ không hoàn toàn quen thuộc với độc giả quốc tế. Mặc dù đây là một bút phẩm rất có giá trị, những bạn đọc quốc tế đang tìm tòi nghiên cứu một chủ đề địa phương có thể thấy cuốn sách thiếu hụt hoặc không hiệu quả.

Những ai quan tâm đến những chủ đề như tương tác nhóm (teamworking), cộng đồng thực hành (communities of practice), hay mạng xã hội (social web) sẽ thấy thất vọng vì tác giả bỏ ngỏ hoàn toàn phạm vi hành vi tìm kiếm thông tin tương tác/theo nhóm (collaborative information seeking). Không thể tự ngầm hiểu rằng HVTKTT là một hành động đơn lẻ của một cá thể. Các hành vi tìm kiếm trên môi trường tương tác nhóm và thế giới ảo cần được đề cập và quan tâm thích đáng trong phạm vi HVTKTT.

Tham khảo
Một số bài phê bình khác về lần xuất bản thứ nhất cùng cuốn sách này: http://www.uky.edu/~dcase/LQreview.pdf; http://www.uky.edu/~dcase/JMLAReview.pdf; http://www.uky.edu/~dcase/JASISReview.pdf; http://informationr.net/ir/reviews/revs095.html; http://firstmonday.org/issues/issue8...ews/index.html

Một số sách khác nên đọc trong cùng phạm vi về HVTKTT
• New directions in human information behavior, Spink, A. & Cole, C. (Eds.), 2006, ISBN: 978-1-4020-3667-5
• The turn: Integration of information seeking and retrieval in context, Ingwersen, P. & Järvelin, K., 2005, ISBN: 978-1402038501

[dinhcongbang]

Amazon: Looking for Information: A Survey of Research on Information Seeking, Needs, and Behavior

Filefactory: Looking for Information: A Survey of Research on Information Seeking, Needs, and Behavior

Amazon: New directions in human information behavior

Rapidshare: New directions in human information behavior

Amazon: The turn: Integration of information seeking and retrieval in context

MegaUpload: The turn: Integration of information seeking and retrieval in context

[dinhcongbang]

Claude Lévi-Strauss - Wikipedia, the free encyclopedia

Bản bình tiếng Anh: Tristes Tropiques - Wikipedia, the free encyclopedia

Bản dịch tiếng Anh: Tristes Tropiques.djvu - 4shared.com - online file sharing and storage - download

=============

Lời bình bản dịch tiếng Việt của Nguyên Ngọc

Nhiệt đới buồn: lời cảnh báo vẫn nóng sau nửa thế kỷ

Có thể nói không quá đáng, việc xuất bản tác phẩm Nhiệt đới buồn của Claude Lévi–Strauss bằng tiếng Việt là một sự kiện trong đời sống tinh thần của chúng ta.

Triết gia trăm tuổi

Trước đây cuốn Chủng tộc và lịch sử của ông, viết theo yêu cầu của UNESCO, đã được dịch và in bằng tiếng Việt, cuốn sách rất mỏng, song đã gây ấn tượng mạnh. Lần này là một trong những tác phẩm quan trọng và nổi tiếng nhất của ông, một tác phẩm kinh điển về rất nhiều mặt, và thật kỳ lạ.

Claude Lévi–Strauss là một trong những nhà nhân học, dân tộc học, một nhà tư tưởng và nhà văn lớn nhất của thế giới trong nửa cuối thế kỷ 20. Ông sinh năm 1908, cha là họa sĩ chân dung, rất thích sưu tầm những đồ vật quý hiếm. Theo gương cha, cậu bé cũng say mê đi tìm những tác phẩm nghệ thuật của các dân tộc xa lạ.

Học khoa triết ở đại học Sorbonne, anh thanh niên Claude gặp và quen thân với những trí tuệ lớn nhất của nước Pháp thời bấy giờ: Simone de Beauvoir và Merleau-Ponty. Năm 1934, một cuốn sách đọc được tình cờ, cuốn Xã hội học nguyên thuỷ của Lowie, đã quyết định cả cuộc đời anh: trở thành nhà dân tộc học.

Năm 1935, được bổ nhiệm giáo sư ở đại học São Paolo, Brazil, Claude Lévi–Strauss lần đầu tiên có cơ hội tiến hành những chuyến khảo sát dân tộc học ngắn và viết tác phẩm dân tộc học đầu tay Góp phần nghiên cứu tổ chức xã hội của người Bororo. Bị gọi về Pháp để tham gia “cuộc chiến tranh kỳ quặc” vào năm 1939, đến năm 1941 được giải ngũ ông liền sang Mỹ, dạy ở trường New School for Social Research và viện Cao học New York. Ông còn sống và làm việc ở Mỹ cho đến năm 1947 với tư cách tùy viên văn hóa sứ quán Pháp.

Trở về Pháp sau đó, Claude Lévi–Strauss thực sự lao vào sự nghiệp sáng tác phong phú và đồ sộ của mình. Những tác phẩm quan trọng nhất của ông lần lượt ra đời: Đời sống gia đình của người Anh- điêng Nambikwara, Cấu trúc sơ đẳng của quan hệ họ hàng, Nhiệt đới buồn, Nhân học cấu trúc, Tín ngưỡng tô-tem ngày nay, Tư duy man dã, và bộ sách lớn Huyền thoại học gồm bốn cuốn Cái Sống và cái Chín, Từ Mật ong đến Tro, Về nguồn gốc các lối ăn, Con người trần trụi, tiếp sau là Con đường đi của các Mặt nạ, Bản sắc, Gần và Xa…

Nỗi buồn nơi ngã ba đường

Nhiệt đới buồn chiếm một vị trí đặc biệt trong toàn bộ sự nghiệp mênh mông của ông. Nó được viết trong năm tháng, từ tháng 12.1954 đến 5.1955, như một thiên tùy bút kỳ lạ, được tuôn ra một mạch liền không dứt, và đến nay, sau nửa thế kỷ, dường như được khôi phục tính thời sự một cách kỳ diệu.

Thật khó xếp nó vào thể loại nào. Mở đầu bằng một câu gây sốc “Tôi ghét các chuyến viễn du và các nhà thám hiểm”, nhưng nó lại là một cuốn du ký, hết sức gợi tò mò, không thiếu cả những pha phiêu lưu mạo hiểm, đưa chúng ta đến với những nhóm người ở xa xôi nhất trên hành tinh, còn gần nhất với tình trạng nguyên thủy, sắp và chắc chắn sẽ biến mất – cách nay nửa thế kỷ, nghĩa là nay đã biến mất hoàn toàn – mà ông là người chứng kiến và được tiếp xúc cuối cùng…

Cũng có khi, như trên một “tấm thảm bay” – tên một chương trong tác phẩm – ông đưa ta từ vùng nhiệt đới Nam Mỹ hoang vu, đột ngột đến những thành phố nhân mãn chen chúc của Ấn Độ và Pakistan, mà ông e sẽ là hình ảnh tương lai của châu Âu; hay lên tận những vùng biên giới Myanmar, để gặp các nhà sư phi giới tính và được chiêm ngưỡng những tác phẩm nghệ thuật vừa thô sơ vừa vĩnh cửu, và cũng từ đó suy nghiệm về ý nghĩa sâu xa của văn hóa và đời sống con người…

Cũng chính ở mặt này, ta nhận ra ở Claude Lévi–Strauss một nhà văn tài năng. Xin hãy thử đọc lại chương Trên tàu, có lẽ trong toàn bộ các nền văn học ta từng biết, hiếm có những trang mô tả nào tinh tế hơn, tuyệt vời hơn về một buổi hoàng hôn trên đại dương.

Cũng có thể nhận ra con mắt soi mói, tinh tế nhiều khi đến khắt khe của một nhà văn không hề dễ tính, ngắm nhìn và so sánh những đền đài, chùa chiền của các nền văn minh lớn từng sinh ra, tồn tại và biến đi, khiến người du khách bỗng như choáng váng khi được đưa qua hàng ngàn vạn năm biến đổi của thế giới và con người, vừa phù du vừa vĩnh hằng…

Tuy nhiên, bằng một lối viết vừa phóng khoáng vừa chặt chẽ, đây lại là một công trình khảo sát nhân học, dân tộc học hết sức tỉ mỉ, khoa học, đến mức mẫu mực.

Những quan sát sắc sảo, tỉnh táo, đặc biệt những phân tích và so sánh rất nhiều khi đầy tính phát hiện đến bất ngờ, như những phân tích về các hình vẽ trên cơ thể và trên khuôn mặt của người Caduévo so với các con bài trên bộ bài tây, sự phản ánh tinh vi của các hình vẽ ấy về cơ cấu đẳng cấp chặt chẽ đến riết róng trong xã hội này; hoặc những nghiên cứu bất ngờ, thú vị về chế độ đa thê của các thủ lĩnh ở bộ lạc Nambikwara và Tupi-Kawahib, những thiết chế thông minh và hiệu quả khác nhau của các xã hội đó, cả đến những cơ chế kỳ lạ như tục luyến ái đồng tính, để giải quyết những vấn đề nảy sinh do sự cần thiết của quyền lực tập trung cho chính sự tồn tại của nhóm người; và thật thú vị, chương Bài học chữ viết, với phát hiện kỳ lạ: chữ viết chính là công cụ của quyền lực và áp bức!

Từ những quan sát chăm chú, khách quan, tinh tế và thông minh, có thể thấy rõ cả hiệu quả của phương pháp phân tích cấu trúc luận nhân học mà ông khởi xướng, Claude Lévi–Strauss đã chạm đến một vấn đề lớn, sâu xa và lâu dài nhất của xã hội con người: sự phát sinh, phát triển, chuyển động và suy thoái của các hình thái quyền lực…

Từ đó đi đến những suy tư lịch sử và triết học không xa và hẳn là tất yếu. Ở chương Chợ, Claude Lévi–Strauss nói đến kinh nghiệm của Ấn Độ bốn ngàn năm trước trong việc tìm giải pháp cho vấn đề một số lượng người quá lớn trên một không gian quá nhỏ, để cho mọi người đều có thể sống làm người, vậy thì buộc phải làm người theo những cách khác nhau, tức sáng tạo ra cơ chế đẳng cấp.

Và ông nói rằng thất bại này của kinh nghiệm Ấn Độ cách nay bốn thiên niên kỷ là một bi kịch không có lối ra của nhân loại. Khi một số lượng quá đông người phải sống trên một không gian quá hẹp, thì xã hội tất yếu “tiết ra” sự nô lệ – ông viết. Chúng ta biết lời cảnh báo nửa thế kỷ trước ấy của Claude Lévi–Strauss đang hiển hiện nóng bỏng đến chừng nào.

Claude Lévi–Strauss nói đến ba tôn giáo lớn của nhân loại trong suốt lịch sử: Phật giáo, Hồi giáo, Cơ đốc giáo, sự nối tiếp và tương tác của những tín ngưỡng lớn ấy, sự hoà hợp đã có thể có giữa phương Đông và phương Tây qua con đường tinh thần này, mà phương Tây đã đánh mất cơ hội.

Và thật bất ngờ với nhận định này của ông: “Hồi giáo là phương Tây của phương Đông”, là cái cứng nhắc phương Tây tràn lấn cái mềm mại uyển chuyển phương Đông, chính nó đã dựng bức tường ngăn trở sự hoà hợp đã có thể có giữa hai thế giới. Có thể tranh luận về nhận định này của Claude Lévi–Strauss, nhưng phải công nhận nó vẫn thời sự biết bao.

Càng về cuối tác phẩm, giọng nói của tác giả như càng da diết, khẩn thiết. Và ông tự hỏi về sứ mệnh và tương lai của nhân học, dân tộc học, thậm chí qua đó, sứ mệnh của con người. Ông tìm đến Đức Phật. Ông nói đến sự tan biến giữa hữu nghĩa và vô nghĩa của sự vật mà nhà minh triết vĩ đại của phương Đông đã nghiệm ra.

Có lẽ có một câu hỏi: Vì sao Claude Lévi–Strauss đặt tên cho tác phẩm của mình là Nhiệt đới buồn?

Quả thật cuốn sách kết thúc trên một âm điệu buồn. Và không phải chỉ ở miền nhiệt đới, cho miền nhiệt đới. Nỗi buồn trầm tư của nhân loại đang đứng trên ngã ba đường, ngoái nhìn lại phía sau, trước một chọn lựa mất còn, và tự hỏi một cách đau đớn, đồng thời lại vui mừng như một phát hiện cơ bản: chúng ta đã đi đến chỗ hơn gì tình trạng ban đầu, xa hơn “nơi ta đã cất bước ra đi”?

Cũng có người gọi Nhiệt đới buồn là một thiên tự truyện tinh thần, của một con người muốn tự soi và tự hiểu mình trong đối chiếu với lịch sử toàn nhân loại từ thuở khai sinh.

Nguyên Ngọc

Nhiệt đới buồn | SachHay.com - Chung tay lan t�a tri thức